Türkmenistanyň gurluşyk we gurluşyk materiallary senagaty ministrligi

turkmenistanTürkmenistanyn Gurlusyk we gurlusyk materiallary senagaty ministrliginin (önki Türkmenistanyn Min-istrler Kabinetiin yanyndaky Arhitektura-gurlusyk gözegçiliginin Milli Komitetinin) Seysmologiya ylmy-barlag instituty Türkmenistanyn Prezidentinin 1997-nji yylyn Bitaraplyk ayynyn 15-ndäki ¹ 3425 Karary bilen Türkmeni-stanyn Ylymlar akademiyasynyn Seysmologiya institutynyn, toplumlayyn tejribe-usulyyet ekspedisiyasynyn hem-de Seysmika durnukly gurlusyk ylmy-barlag institutynyn bazasynda döredildi. Institut seysmologiya we seysmika dur-nukly gurlusyk pudagynda düypli we tejribe ähmiyetli barlaglary amala asyryan yöritelesdirilen ylmy-barlag insti-tuty bolup duryar.

Seysmologiya institutynyn ylmy-barlag islerine GweGMSM-den basga-da Türkmenistanyn Prezidentinin yanyndaky Ylym we tehnika baradaky Yokary genes hem gözegçilik edyär.

Institutda seysmiki howpa we çak edilyän yer titremelerine baha bermek boyunça hemiselik hereket edyän seljeris topary, Ylmy we ylmy-tehniki toparlar hereket edyärler.

Toplumlayyn yejribe-usulyyet seysmologiki ekspedisiya tarapyndan yerine yetirilyän seysmologiki gözegçilikleri maliyelesdirmek “geologo-gözleg işleri” maddasy boyunça Döwlet byujetinin hasabyna amala asyrylyar.Ylmy barlaghanalary maliyelesdirmek bolsa, hojalyk sertnamalay islerin hasabayna amala asyrylyar.
Ylmy barlaglaryn esasy ugurlary

Barlaghanalarda alnyp barylyan ylmy barlaglaryn esasy ugurlary Türkmenistanyn Prezidentinin ylmyn öne sürülyän esasy ugurlary hakdaky “Seysmologiya we seysmika durnukly gurlusyk” Kararyna we Türkmenistany sosial-ykdysady taydan ösdürmekligin Milli Maksatnamasyna layyklykda kesgitlenildi:
“Seysmiki howpy etraplasdyrmak we geodinamika” barlaghanasy

Ylmy ugry: Türkmenistanyn çäklerinde seysmiki düzgünin regional we anomal kanunalayyklyklaryny ylmy taydan barlamak, seysmiki howpy çaklamagyn we ona hemmetaraplayyn baha ber-megin seysmologiki we geodinamiki kriteriyalaryny we usulyyetini isläp tayyarlamak. Umumy we bölekleyin seysmiki etraplasdyrmak boyunça kartalary isläp tayyarlamak. Akselerogrammlary modellesdirmekde esas hök-münde seysmiki taydan howply ojaklar üçin spektral häsiyetnamalaryn, seysmiki ölçeglerin hasabyny yöret-mek.
“Geofiziki monitoring” barlaghanasy

Ylmy ugry: Türkmenistanyn seysmiki taydan aktiw sebitlerindäki geodinamiki poli-gonlarynda geofiziki meydançalaryn wariasiyalarynyn ginislik we wagt boyunça gurlusynyn barlagy. Seysmiki taydan aktiw zolaklarda geofiziki proseslerin generasiyalarynyn mehanizmlerini öwrenmek. Çaklamak maksady bilen seysmiki hadysalaryn ön yanyndaky we onun dowamynda adatdan dasary yagdaylary yüze çykarmak.
“Inzenerçilik seysmologiyasy” barlaghanasy

Ylmy ugry: gurlusyk üçin esas hökmünde säherlerin we ilatly nokatlaryn çäklerini seysmiki taydan mikroetraplasdyrmak. Yer titremelerinde topragyn güyçli süysmelerini tejribe arkaly öwrenmek. Taslanylyan gurlusygyn inzenerçilik-seysmologiki häsiyetini öwrenmek, meydançalaryn seysmikligi barada netijel-eri tayyarlamak.
“Seysmotektonika” barlaghanasy

Ylmy ugry: Yer gabygynyn tektoniki gurlusyny we düzümini öwrenmek. Seysmogen zolaklary yüze çykarmagyn we sebitleri seysmiki taydan etraplasdyrmakda olaryn täsirini hasaba al-magyn geologiki-tektoniki kriteriyalaryny isläp tayyarlamak. Bolup geçen yer titremelerinin ojaklarynyn makroseysmiki barlagy.
“Binalaryn we desgalaryn seysmiki durnuklylygy” barlaghanasy

Ylmy ugry: Binalaryn we desgalaryn seysmiki taydan durnuklylygyny hasaba al-magyn usullaryny isläp tayyarlamak we kämillesdirmek. Gurlusyklaryn seysmiki taydan durnuklylygyna baha ber-mek, binalary we desgalary, seyle hem olaryn düybüni berkitmek boyunça geçirilmeli çäreleri isläp tayyarlamak. Düzümi boyunça durnuksyz bolan topragyn yaramsyzlygyny we dinamika häsiyetini barlamak, yokary seysmiki aktiwligi bolan etraplardaky gurlusygyn düybüni berkitmek boyunça çäreleri isläp tayyarlamak. Gurlusykda ka-dalasdyryjy bazany kämillesdirmek we inzenerçilik seysmologiki maglumatlary seljermek.
“Gurlusyk materiallarynyn häsiyetini fiziki-himiki usullar arkaly barlayys” bar-laghanasy

Ylmy ugry: yerli çig mal serisdelerinin hasabyna alynyan süygesik klinker we klinker-siz önümleri almagyn çig mal tygsytlayjy tehnologiyasyny isläp tayyarlamak. Gurlusyk materiallarynyn häsiyetini barlamak, olaryn hiline gözegçilik etmek, alynyan maglumatlary seljermek we umumylasdyrmak. Gurlusyk materi-allaryna sertifikasiya almak üçin synaglar geçirmek we kadalasdyryjy bazany kämillesdirmek.
“Asfalt materiallary” barlaghanasy

Ylmy ugry: yerli çig maly ulanmak bilen senagat, rayat, gidrotehniki we yol gurlusygy üçin asfalt kompozision materiallary isläp tayyarlamak. Türkmenistanyn çäklerindäki yol gurlusygy üçin kadalasdyryjy bazany kämillesdirmek we gurlusyk materiallaryna sertifikasiya almak üçin synaglar geçirmek.
“Beton we gurnamlary posdan gorayys” barlaghanasy

Ylmy ugry: alynyan mineral çig malyn (toyun, mele toprak, çäge we çagyl-çäge garyndylary, das we beyleki gurlusyk hem-de beyleki materialar) gurlusyk üçin yaramlylygyny barlamak. Süygesik materiallaryn, sementin onayly düzümini we çig mal tygsytlayjy tehnologiyalaryn taslamasyny tayyarlamak we betonlary, önümleri, gurnamlary tayyarlamak üçin olary almak. Gurlusyk materiallaryna sertifikasiya almak üçin synaglar geçirmek we kadalasdyryjy bazany kämillesdirmek.
“Binalary we desgalary posdan gorayys” barlaghanasy

Ylmy ugry: Binalary we desgalary posdan goramak boyunça tehnologiki regla-mentleri we teklipleri isläp tayyarlamak we barlag geçirmek. Posa garsy materiallaryn synaglaryny geçirmek. Täze materiallary we olaryn Türkmenistanyn sertlerine uygunlasysyny hasaba almak bilen kadalasdyryjy bazany isläp tayyarlamak we kämillesdirmek. Gurlusyk materiallaryna sertifikasiya almak üçin synaglar geçirmek we ka-dalasdyryjy bazany kämillesdirmek.
“Informatika we hil gözegçiligi” barlaghanasy

Ylmy ugry: obyektlerin gurlusygynda Türkmenistanyn gurlusyk kadalarynyn ta-laplaryny berjay etmek bilen barlaglaryn netijelerini ylmy usulyyet taydan seljerip umumylasdyrmak, dürli gurlusyk materiallarynyn häsiyetini barlamak üçin geçirilyän synaglaryn netijelerini toplamak, gurlusygyn özlesdirilen we özlesdirilmeli etraplarynyn inzenerçilik-geologiki yagdaylarynyn üytgewliligi boyunça maglumatlar gaznasyny döretmek. Gurlusyk geçiriljek meydançalaryn topragyny inzenerçilik-geologiki taydan barlamak. Adatça gurlusykda goyberilyän kemçiliklerin we näsazlyklaryn yüze çykys kanunalayyklyklaryny statistiki taydan seljermek we öwrenmek. Senagat, yasayys-durmusy, adminstratiw taydan niyetlenilen binalaryn we desgalaryn tehniki yagdayyny gözden geçirmek.
Toplumlayyn tejribe-usulyyet seysmologiki ekspedisiyasy

Tejribe-usulyyet islerinin görnüsleri: yer titremelerini bellige almak boyunça Türkmenistanyn sebitler-inde gije-gündizleyin seysmologiki gözegçilikleri gurnamak we amala asyrmak. Seysmiki howpy çaklamak üçin adatdan dasary üytgemeler hakyndaky eksperimental maglumatlary almak maksady bilen seysmiki taydan howply zolaklarda seysmo-geofiziki gözegçiligi geçirmek. Türkmenistanyn we gonsy döwletlerin çäklerinde bolup geçyän yer titremeleri baradaky gyssagly maglumatlary hökümet edaralaryna geçirmek. Seysmiki, geofiziki, geodinamiki, geohimiki we beyleki ölçegler boyunça maglumatlary isläp tayyarlamak we umumylasdyrmak, ylmy-tehniki hasa-batlary tayyarlamak we olary ylmy barlaghanalara, “Türkmengeologiya” gaznasyna geçirmek. Güyçli yer titremelerini kesgitlemek üçin dasary yurtlaryn seysmiki merkezleri bilen seysmologiki maglumatlary alysmak.

Institutyn seysmiki gullugy 21 sany stasionar seysmiki stansiyadan ybarat bolup, Türkmenistanyn sebit-lerinde Çagyldan Köytendaga we Serhetabatdan Kükürt zawoduna çenli aralykda yerlesyärler. Yer titremelerinin döreyän yeri we güyji, Türkmenistanyn çäklerinde we ona yakyn sebitlerde duyulyan yer titremelerinin yüze çykys häsiyeti barada maglumatlar almak, seyle hem seysmiki taydan howplylyga baha bermek we Türkmenistanyn çäk-lerini seysmiki taydan etraplasdyrmak maksady bilen gije-gündizleyin düzgünli seysmologiki gözegçilikler alnyp barylyar. Ortaça alanynda her yylda seysmiki stansiyalar ulgamy arkaly dürli güyçdäki yer titremelerinin 3000 töw-eregi hasaba alyndy.

Seysmiki gullugyn ygtyyarynda IRIS/IDA “Gökje” atly in täze sanly seysmiki stansiya bo-lup, ol Global Seysmiki Tora giryär we San-Diyego Kaliforniya Uniwersiteti bilen bilelikde ulanylyar. 2006-njy yylyn Ruhnama ayynda seysmiki stansiyanyn enjamlary amerikan hünärmenleri tarapyndan täzelendi. Häzirkizaman enjamlaryn kömegi arkaly yokary duygurlygy bolan awtomatiki bellige alyan sanly stansiya maglumatlary isläp tayyarlayan Merkezden ep-esli uzaklykda yerlesyändigine garamazdan bellige alynyan maglumatlary sol wagtyn özünde telemetrik kanallar arkaly awtomatik usulda geçirmäge mümkinçilik beryär. Bu bolsa, seysmiki howpy çak-lamakdaky peydalanylyan maglumatlaryn ygtybarlylygyny üpjün edyär, alynyan ilkinji maglumatlaryn islenip tayyarlanylmagyny tizlesdiryär. Ylmy ugruna layyklykda ähli barlaglar umumy bir meseläni çözmeklige, yagny binalaryn we desgalaryn seysmiki taydan durnuklylygyny üpjün etmäge gönükdirilendir. Institut yerine yetirilyän gurlusyk islerinin hiline yzygiderli, hemmetaraplayyn gözegçiligi amala asyrmak, tehniki-usuly kömegi bermek bilen täze gurulyan möhüm gurlusyklaryn hemiselik we ygtybarly yerine yetirijilerin biri bolup duryar. Seysmologlar gurlusygyn taslama islerini alyp baryanlara we gurlusykçylara gurlusyk kadalaryny is yüzünde dogry berjay etmäge, çylsyrymly inzenerçilik gurlusyk meselelerinin konstruktiw çözgütlerini tapmaga, gurlusyk alnyp baryljak yerlerin seysmiki sertlerini dogry hasaba almaklygy we yerasty suwlaryn täsirine düsen we çöken obyektlerin durnuklylygyny çaklamaga yardam beryärler.

    * Seysmiki howpsuzlyk ugrunda seysmolog-alymlaryn esasy tagallalary su asakdakylara gönükdiri-lendir: säherlerin çäklerini seysmiki mikroetraplasdyrmakda täze tehnologiyalary isläp tayyarlamak we is yüzünde peydalanmak;
    * seysmiki etraplarda bar bolan binalaryn ya desgalaryn gurnamlaryny berkitmek yoly arkaly olaryn seysmiki howpuny peseltmek;
    * intensiw gurlusyk netijesinde toplanan tejribeleri, seyle hem yerli klimat ayratynlyklaryny hasaba almak bilen gurlusyk kadalaryny we standartlary kämillesdirmek;
    * seysmika durnukly gurnamlaryn, modelirlemelerin we täze tehnologiyalaryn hasabyny çykarmagyn häzirkizaman usullaryny peydalanmak, gurnamlaryn hiline gözegçilik etmek;
    * topragy, metereologiki sertleri bilen tapawutlanyan seysmiki yerlerin taslama islerinde peydalanmagy teklip etmek maksady bilen, dürli beyiklikdäki ymaratlaryn seysmika durnuklylygyny üpjün edyän täze birkysmy konstruktiw çözgütleri isläp tayyarlamak;
    * binalaryn seysmika durnuklylygyny üpjün edyän jogapkärçilikli tapgyrlarda gurlusyk islerinin alnyp barlysynyn hiline gözegçilik etmek;
    * inzenerçilik-seysmometriki gullugynyn stansiyalarynyn kömegi arkaly binalaryn we desgalaryn dinamiki häsiyetlerine gözegçilik etmek, alnan maglumatlar esasynda gurulyan binalaryn gurnamlaryna we toprak sertlerinin ayratynlyklaryna jogap beryän spektral görkezijileri isläp tayyarlamak;
    * seysmiki taydan ygtybarlylygyny barlamak maksady bilen bar bolan binalary we desgalary yzygiderli barlap durmak; bir tarapy çöken ya deformirlenen binalary we desgalary gözegçilikde saklamak; çökmegin we weyran bolmagyn sebäplerini yüze çykarmak; sularyn esasynda güyçli yer titremelerinin getirjek netijelerini çak-lamak we gurnamlary berkitmegin usullaryny isläp düzmek.
    * Türkmenistanyn tebigy-klimat ayratynlyklaryny göz önünde tutmak bilen birnäçe gurlusyk material-larynyn, gurnamlaryn, demirbeton önümlerinin hereket edyän kadalaryna we standartlaryna täzeden seretmek.
    * seysmiki etraplarda binalaryn we desgalaryn köp yyllaryn dowamynda çydamlylygyny hem-de ygtybar-lylygyny artdyrmak maksady bilen ayratyn jogapkärçilikli we belent (60m yokary) obyektler taslanylanda binalaryn esaslaryny çaltlasdyrmagyn instrumental yazgylaryny, seyle hem sintezirlenen akselerogramlary peydalanmak.
    * institut tarapyndan islenip tayyarlanylan binanyn fundamentinin asagynda esaslandyrylan berk çagyl-çäge esaslaryndan edilen dempfirleyji esaslar usulyny peydalanmak. Bu yer titremesinin güyjüni basyp yatyryar we binalaryn hem-de desgalaryn ygtybarlylygyny we çydamlylygyny üpjün edyär.
    * täsir yetirisin dürli görnüslerini ulanmak bilen hakyky tejribe usullaryny peydalanmak: binalaryn we desgalaryn dinamiki häsiyeti barada maglumat almak üçin dürli topraklary we dürli gurnam shemalary bolan yasayys we jemgyyetçilik binalarynda oturdylan seysmometriki enjamlaryn kömegi arkaly mik-roseysmoyrgyldylaryn, partlayys güyjünin, hakyky yer titremelerin yazgysyny almak.

Türkmenistanyn 15 yyllyk Garassyzlygyna ylmy-barlag instituty su asakdaky üstünlikler bilen geldi:

Türkmenistanyn çäklerini seysmiki etraplasdyrmagyn Milli kartasy, Asgabat säherinin çäklerini seysmiki mikroetraplasdyrmaklygyn kartasy, gurlusyk üçin kadalasdyryjy resminamalar hökmünde Balkan welayatyny bö-lekleyin seysmiki etraplasdyrmaklygyn kartasy islenip tayyarlanyldy we ornasdyryldy.

Institutyn hünärmenleri tarapyndan Halkara standartlaryny göz önünde tutmak bilen Türkmenistanyn gurlusyk kadalary islenip tayyarlanyldy (25 möçberde).

Alnyp barylyan seysmiki ylmy barlaglar seysmiki howpy çaklamakda peydalanylyan usullar toplumynyn möhüm bir bölegi bolup duryar. Hazirki wagta çenli Türkmenistanyn sertleri üçin mahsus bolan çaklayys maksat-larynda peydalanylyan önünden maglumat beriji seysmiki alamatlaryn uly bir toplumy döredildi. Ösüşiň baş meýil-namasynyň esasy hökmünde Asgabat we Arçabil şäherleriniň çäklerini mikroetraplaşdyrma kadalasdyryjy karta-larynyn islenip tayyarlanylmagy Türkmenistanyn halk hojalygyna Seysmologiya YBI-nyn gosan uly gosandy bolup duryar. Türkmenistanyn säherlerini seysmoetraplasdyrmaklygy amala asyrmak üçin dikleyin we keseleyin tolkunlaryn tizligi ulanylyar. Olary herekete getirmek üçin yörite enjam islenip düzüldi we tayyarlanyldy, seyle hem gözegçilik ulgamynyn has onayly usulyny saylap almak – nokatlayyn seysmozontlamak isi amala asyryldy. Bu senagat päsgelçiliklerinin has güyçli bolan säher sertlerinde geçirilyän islerin has anyk bolmagyny üp-jün edyär. Inzenerçilik-geofiziki barlaglar toplumyna ilkinji gezek barlaglaryn elektrogözleg we georadiolokasion usullary girizildi. Dikleyin elektriki zontlamak we georadiolokasiya usullary boyunça geçirilen barlaglaryn netijel-erini seljermegin netijesinde yerin yokary gatlagyny tutyan toprak barada, aerasiya zolagynyn güyji barada, suwly gözyetim we toprak suwlarynyn derejesi barada belli bir netije çykarmak bolyar.

Seysmologiya ylmy-barlag instituty Türkmenistanyn Prezidentinin Karary bilen Ýadro synaglaryny hemmetaraplaýyn gadagan etmek baradaky Sertnamanyn düzgünnamalaryny durmusa ornasdyrmak boyunça Türk-menistanyn milli jogapkär edarasy hökmünde bellenildi. Bu Sertnama Türkmenistanyn çäklerinde monitoringin hal-kara ulgamyna giryän seysmologiki stansiyalary gurmak we onun isini bilelikde alyp barmak bilen baglanysyklydyr.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: