Arakhorlugyň klinikasy

özüne uygunlasma we agyryly çekijilik döredýän maddalaryň içinde etil spirti ya-da çakyr /etanol/ edil narkotik ýaly giňden ýaýrandyr.
Etil spirtini narkotiki täsirli maddalar hataryna gosýan indiki hasiýetleri bar.
     1. Uzak wagtlap ulanylanda agyryly çekijilik ýagny eýforiýa soňlugy bilen analgeziýa ýetirýän serhoş ediji mukdarda ulanmaklyk ukyby.
      2. Gaýtalanyp uzak ulanylanda alkogola tolerantlygyň ýokarlanmagy,
ýagny şol bir serhoşluk netijesini berýän alkogolyň mukdarynyň ýokarlanmagy.
     3. Alkogol organizmden çykanda ýa-da kabul edilmesi bes edilende somatonewrologiki we psihiki bozulmalary bilen ýüze çykýan alkogol abstinent sindromynyň ýüze çykmagy .
    4. ýiti asty, uzaga çeken, we hroniki alkogol psihozlarynyň şeýle hem özüni alyp baryş bozulmalaryny we şahsyýetiň mahsus üýtgemegini ýüze çykarmak ukyby.
    5. Ilki bilen funksional soň içki agzalaryň we nerw ulgamynyň zeperlenmeginde ýüze cykýan aýdyň umumy toksiki täsiriniň bolmagy .
  Seýlelik bilen alkogol narkotiki jisimleriň ähli toksiki täsirlerine eýedir.
Serhoşlugyň we alkogolizmiň ilkinji profilaktikasy üçin alkogolizmden ejir çekmeýän adamlary spirtli içgileri ulanýandyklary boýunça indiki 4- topara bölmek bolar.
    1. Spirtli içgileri düýpli ulanmaýanlar we praktiki ulanmaýanlar .E.E.Behtel bu topara ýylyň dowamynda 2-3 gezek 100ml çakyrdan köp ulanmaýanlar, höwessiz, daşky gurşawyň täsiri astynda içýärler.
    2. Spirtli içgileri epizodikiulanýan adamlar. E.E.Behtel bu topara “tötänleýin içýänler” diýip atlandyrýar. Bu adamlar “tötänlikden” içmän, olary ýagdaý, spirtli içgileri içmäge mejbur edýär. Bu adamlar spirtli içgileri 2-3 aýdan 1-gezek ta aýda 1-2 gezege çenli, hemişe däl, diöe olary mejbur edýän ýagdaýda. Bu adamlar içýän içginiň mukdaryny azaltmaga 50-150 ml, we gowşak içgileri içmäge çalyşýarlar.
E.E.Behtel boýunça 30-50-ýyldan soň bu adamlarda alkogol epizodlary seýrekleşýär, serhoşluga negatiw garaýyşlary ýokarlanýar.
ýöne käbir ýagdaýlarda spirtli içgileri epizodiki ulanmak sistematiki däl, sistematika soň arakhorluga getirip bilýär.
    3. Alkogoly ýagdaýa görä aşa ulanýanlar, /yagday serhoslugy/. Bu adamlar aýda 1-4 gezek 100-150-300 ml çenli ulanýarlar. Serhoşluk orta derejä, çuň derejä ýetmegi hem mümkin. Bu adamlarda içýän spirtli içgilerine mukdar kontrollygy emele gelýär. Tolerantlygyň ýokarlandygyca içýän içginiň mukdary hem ýokarlanýar, ýöne bu adamlar çuň serhoşluk derejä ýetmän saklanyp bilýär. Bu döwürde spirtli içgilere ilkinji patologiki çekijilik emele gelýär, bular içmäge bahana tapýarlar. Munuň ýaly serhoşluk giň ýaýran, alkogolizmiň prodromal döwrüne geçmegi mümkin.
   4. Bu topara sistematiki ýa-da endikli serhoşlar degişli bolup, bu hadysanyň dowamynda hroniki arakhorlugyň esasy başlangyç kliniki alamatlary emele gelýär. E.E.Behtel sistematiki serhoslugy /alkogol aksentuasiya/ we endikli serhoşlugy tapawutlandyryar. ýygylyk-mukdar kriteriýasy boýunça sistematiki serhoslar 200-300 ml /max- 500 ml/ we 500 ml we köp hepdede 2-3 gezek içýänligi bilen tapawutlanýar.
Endikli serhoşlugyň esasy kliniki alamaty alkogola çekijiligiň emele gelmegi we ösmegidir çekijiliginiň emele gelmeginiň esasy irki alamaty spirtli içgilerden zorlukly saklanan günleriň çekijiligiň güýçlenmegi bolup durýar. şonda keýpiň bozulmagy ‘bir zat ýetmeýän ýaly ‘ duýgularyň ýüze çykmagy mahsys. Alkogoly kabul etmeklik bu duýgulary aýyrýar.
Ikinji esasy alamatlaryň biri hem tolerantlygyň ýokarlanmagydyr. Bularda aragyň bir gezekgi serhoş ediji mukdary 300-750 ml, käbir ýagdaýlarda 0,75-1 litr we köp bolup biler. Endikli serhoşlarökman eýforiýa ýetmäge çalyşýarlar.
Bularyň hemmesiniň arakhorlukdan tapawudy ulanylýan alkogolyň mukdaryna we ulanyş ýagdaýyna kontrollygynyň saklanmagydyr. Arakhorluk III-döwürde geçýär.
Arakhorlugyň I-döwrüniň klinikasy.
‘Hroniki arakhorluk’ termini şwed lukmany Magnus Guss tarapyndan XIX-asyryň ortalarynda girizdi. Arakhorlugyň I-döwrüniň esasy alamatlary endikli serhoşluk döwründe emele gelýär. I-döwür üçin olaryň doly emele gelmegi we durnuklylygy häsiýetli.
Alkogola agyryly çekijiligiň emele gelmegi.
Alkogola ilkinji çekijilik- bu eýforiýa ýetmek üçin spirtli içgileriň serhoş ediji mukdaryny kabul etmek zerurlygydyr.
Arakhorlugyň I-döwründen tapawutlylykda endikli serhoşlarda alkogola ýüze çykçan çekijilige aktiw göreşip bilýärler, eger-de daşky ýagdaýlar oňa garşy durýan bolsalar. Arakhorlukda onuň ýaly ukyby ep-esli derejede ýitirilýär.
Emele gelen ilkinji patologiki çekijilikde alkogoly hepdede 1-2 gezek ulanmakda ýüze çykýar. Eger endikli serhoşlukda içgisiz günleri serhoşluk günlerinden köp bolsa, emele gelen arakhorlukda serhoş günleriň sany köpelýär, soňlugy bilen serhoşsyz günlerinden geçýär.
Gorag gusmak refleksiniňn ýitmegi bilen alkogola tolerantlylygyň ýokarlanmagy arakhorluk hakynda şaýatlyk edip biler. Yzygider we dowamly /ýyl we köp/ 0,5-0,75 litr mukdarda aragyň ulanylmagy alkogolizm diagnozyny tassyklaýar. Alkogolizmiň -döwründe alkogola tolerantlylyk 2-3 esse ýokarlanýar. Alkogolizmiň dowamynda alkogola tolerrantlylygyň ýokarlanmagy organizmiň gorag reaksiýasynyň aktiwleşmegi bilen düşündirilýär. Alkogol degidrogenaza fermentiniň aktiwligi ýokarlanýar.
Reaktiwligiň ýokarlanmagynyň esasy alamatlarynyň biri hem gorag gusmak refleksiniň ýitmegi , ýagny alkogol çenden aşa köp düşende gusman ýitmegidir. Eýýam endikli serhoşlukda agyr serhoşluk ýagdayna ýetirýän köp mukdarda alkogolyň ulanylmagy guşmagy döretmeýär. Alkogolizmiň I-döwründe gorag gusmak refleksi doly ýitirilýär.
Serhoşlugyň klinikasynyň üýtgemegi amnestriki formasynyň ýüze çykmagy . Serhoşlugynyň kesbiniň üýytgemegi arakhorlugyň I-döwrüniň mahsus we ahmiýetli alamatydyr. Olar iki faktor bilen bagly : 1. tolerantlylygyň ýokarlanmagy esasynda köp mukdarda alkogol kabul edilýär. Bu bolsa serhoşlugyň orta we agyr derejesine ýetmegi bilen tamamlanýar. Serhoşlulyk peselende täzeden içmek islegi döreýar, we ol amala aşyrylýar. 2. Ep-esli derejede serhoşlugyň häsiýeti üýtgeýär. Gysga wagtlaýyn eýforiýa disforiki ýagdaý , bulagaýlyga ýykgynlyk , daşky gursawa agressiw garaýyş , käbir ýagdaýlarda apatiýa, depressiýa, isteriýa ýagdaýy bilen çalyşýar.
Alkogolizmin baslangyc dowurleri ucin bolekleyin , parsial formaly amneziyalar – alkogol palimsestleri hasiyetli . Endikli serhoslyk dowrundeserhoslugyn amnestiki gornusleri yygylaslyar , alkogolizmin I-dowrunde olar durnukly bolyarlar.
Spirtli icgileri ulanmagyn mukdar we yagday kontrollygynyn yitmegi . Mukdar kontrollygynyn yitirilmegi , spirtli icgilerin az mukdary bilen caklenip bilmezligidir. Bir gezek icenden son nasagda ozuni serhosluk yagdayyna getirmek ucin kompulsiw , saklanyp bolmayan cekijilik yuze cykyar. Alkogola tolerantylyk yokarylygy sebapli , nasag alkogoly fiziki gotermezlige cenli kabul edyar. Endikli serhoslukda kontrol bi9rinjiden hemme yagdaylarda dal-de , ikinjiden dine otnositel kop mukdarda spirtli icgileri icende kontrollygy yitiryar . Mukdar kontrollygynyn yitirilmegi in bir durnukly we gaydymsyz alamatdyr. Yagday kontrollygy – bu haysy yagdayda spirtli icgileri icip bolyandygy, ya-da icip bolmayandygyny kesgitleyar.
Hasiyetinin we serhoslugyn gornusinin uytgemegi. Arakhorlugyn birinji dowrunde icgilerin sany endikli serhoslukdaky yaly hepdede 2-3 gezek bolyar. Nasaglar her iceninden son aydyn serhosluga yetyar./ mukdar kontrollygynyn yitirilmegi sebapli/ . I-dowre 1-2 gunluk arakesme bilen bir gunluk eksesler has hasiyetli . Arakhorlugyn -dowrunde sahsyyetin mahsus /adaty/ uytgemeleri yuze cykyp osup baslayar.1-ji orunda alkogola talaby yokarlanyar. Sular bilen bilelikde hasiyetinintaze patologiki taraplary yuze cykyar. Yalancylyk , oz mumkinciliklerini yokarlandyrmak . Bularyn hemmesi sahsyyetin alkogol degradasiyasyna getiryar . I-dowrun dowamlylygy 1-6 yyla den. Alkogolizmin II-dowri : alkogola alkogola birlenji patologiki cekijilik – bu dowurde kompulsiw hasiyete eye bolyar. Alkogoldon saklanan dowrunde fiziki diskomfort birlesyar. Ukusyzlyk , umumy yarawsyzlyk , kelle agyry bular dine alkogol ulanylanda ayrylyar. Alkogola tolerantlyk – II-dowrunde yokarlanyp maksimuma yetyar. Ol baslangyc yagdayyndan 5-6 esse yokarlanyar. Bir sutkada 0,6-2 litr cenli arak ulanyar. Tolerantlylyk maksimuma yetip birnace yyllaryn dowamynda saklanyar. Serholulygyn kesbi : 0,1-0,2 litr arak dine abstinent hadysasyny ayyryar. 0,5-0,75 litr arak gysga wagtlayyn eyforiya doredyar. Palimsestler .arakhorlugyn ikinji dowrunde serhoslugyn amnestiki gornusleri bilen calysyar. Seyle hem bu dowurde psihopatomenzes bozulmalar yuze cykyar.
Spirtli icgilerin ulansygynda mukdar we yagday kontrollygynyn yitmegi. Mukdar kontrollygynyn yitmegi. obsessiw we kompulsiw cekijiligin bolmagy bilen hasiyetlenyar.
Yagday kontrollygynyn yitmegi – yagday serhoslugy rugsat bermeyan bolsa nasaglar az icip son goyaryn diyen niyet bilen icip son hic hili yagdayda hem saklanyp bilmeyarler.
Alkogol abstinent sindromy – II-dowrun kardinal alamatlarynyN biri bolup, aydyn somatowegetatiw we psihiki bozulmalar bilen hasiyetlenip dine alkogoly kabul etmeklik bilen ayrylyar ya-da peselyar.
Sahsyyetin uytgemegi has hem cunlasyar. Arakhorlugyn II-dowrunde erk bozulmalary has hem hasiyetli .
Alkogol psihozlar- in agyr we howply gayrauzulmeler bolup duryar. Psihozlar arakhorlugyn II-III dowrunde zapoy serhoslugynda yuze cykyar. Yiti alkogol psihozlary – alkogol deliriy , gallyusinoz . Uzaga ceken we dowamly alkogol psihozlaryna – alkogol gabanjanlyk samramasy , alkogol ensefalopatiyasy degisli . 10-20 yyldan son arakhorlugyn III-dowri emele gelyar. Alkogola tolerantlylyk peselip baslayar. Bu bolsa organizmin gorag mehanizmlerinin peselmegi bilen dusundirilyar. Minimal spirtli icgilerden son mukdar kontrollygynyn yitirilmegi. hasiyetli . Sahsyyetin psihiki degradasiyasy maksimal dereja yetyar.

Arakhyorlugyň gaýraüzülmeleri

Ak gorýaçka – Delitium tremens

Delirium tremens hroniki arakhorlukda dine arak dal-de eysem cakyr we piwo ulanylanda hem yuze cykyar. Koplenc psihoz pohmel dowrunde emele gelyar. Kawagtlar durli ekzogen yagdaylar /yssytma keselleri , sikesler , gan akma we basg./ . Arakhorlukda uzak wagtlap alkogoldan saklanan yagdayynda hem yuze cykyp biler. Psihozyn yuze cykmagynda bagryn funksiyasynyn yeterliksiz isine uly ahmyet berilyar. Koplenc psihozdan on prodromal dowri yuze cykyar. Keselin baslamazyndan 2-3 gun on nasaglarda dusnuksiz aladalyk , gorkaklyk we sussy peslik yuze cykyar. Olar aljyranlyk , kabir howsalalyk we ozuni yitirmegini duyyarlar. Delirium tremensin mahsus we hemiselik alamaty ukynyn bozulmagynyn yuze cykmagydyr. Ol yuzley bolyar we gorkunc duysler bilen kesilyar. Eyyam su dowurde illyuziyalar we pareydoliki hasiyetli prodrom yuze cykyar /diwardaky suratlaryn janlanmagy , suratlarda mimiki hereketlerin yuze cykmagy we s.m./. Bu dowurde entek tankydy saklanyar.
  Delirium tremens klinikasy gije ya0da ertire yakyn emele gelyar. Ol esasan bay gallyusinasiya we illyuziya , das gursawa dezoriyentasiya bilen anyn uytgemegi hereket howsalasynda , umumy tremor we ataksiyada hasiyetlenyar. Sularyn icinde esasy alamat kabul edisin bozulmagydyr. Delirium tremensda ilkinji nobatda aydyn we bay illyuziyalar , gallyusinasiyalar yuze cykyar. Gallyusinasiyalar kopculikleyin , hereketli we hemise nasaglar bilen hakykat gornusinde kabul edilyar. Kabul edisin esidis we taktil we basga bozulmalary az-kem yuze cykan yone olar edil sonun yaly anyk yuze cykan. Delirium tremens ucin ownuk, hereketli , gallyusinator sekiller mahsus . /sycanlar , alaka, moy we s.m./ . Anyn bulasyklygy sebapli gallyusinasiyalar nasag ucin uly ahmiyete eye, yone dasky hadysalar duyulmayar. Mysal . hamala nasag yzarlanyanlardan yumrugy bilen aynany dowup we penjireden bokup cykdy . Ol nasag gallyusinator sesleri esidip , yone dowulen aynanyn sesini esitmandir . Ellerindaki kesikler we akyp duran gan dusmanlar tarapyndan edilen diyip hasap edyar. Nasaglarda tankydyn doly yitmegi nasag dasky gursawa samramaly baha beryar. Samramalar gallyusinasiyalar bilen baglylygy sebapli olar hem yenil uytgeyarler . Psihoz wagty wagt we ginislik oriyentasiyasy yitirilar, yone auto oriyentasiyasy saklanyar, yagny nasaglar ozlerinin kimdigini,nirede isleyandigini , yasayandygyny , masgalasy kimden ybaratdygyny bilyarler. Delirium tremense esasy mahsus alamat hereket biynjalyklygydyr. Kawagtlar ol godek bulagaylyk derejesine ya-da biynjalyklyk bilen caklenip biler. Bulagaylyk gija yakyn osyar, sonun ucin nasaglar gija yakyn aljyranly bolyar. Stasionarda yatanda nasaglar duseginden turup , otaglaryndan ylgap cykyarlar, gygyryarlar , medisina isgarlerinde dusmanlaryny goryarler. Wagtal -wagtal gallyusinasiyalar yityarler, yone olary seyle usullar bilen ansat yuze cykaryp bolyar. Nasagda telefonda geplesyandigini aydyp eline stetoskop berilyar, we nasag hamala gurrundesi bilen gurlesyan yaly gepleyar. /Asaffenburgyn alamaty/ . Nasagyn goz almasyna basyp , degisli ynandyrmalar bilen gallyusinasiya doredip bolyar. / Lippmanyn alamaty / . Arassakagyzda nasaglar hat goryarler we okayarlar. Butin psihozyn dowamynda nasaglar yatmayarlar. Delirium tremensde somatiki tarapdan ozbolusly umumy tremor, ellerin sandyramasy bellenyar. Sonun ucin nasaglaryn hereketi ynamsyzlyk, ataksiya bilen tapawutlanyar, haty dusnuksiz bolyar /bu yerden latyn ady delirium tremens gelip cy

Alkogol gallýusinoz

Delirium tremens yaly psihozun bu gornusi dine hroniki arakhorlukda yuze cykyar. Alkogol gallyusinozy pohmel yagdayynda yiti baslayar. Prodromal alamatlary – ukusyzlyk, umumy biynjalyklyk we basga alamatlar hemise aydyn bolmayar. Keselin klinilkasynda esasy alamaty esidis aydyn gallyusinasiyalar. Olar aydyn anda , yuze cykyar, das- towerekde oriyentasiyasy bozulmadyk.
Adaty yagdaylarda alkogol gallyusinozda esidis gallyusinasiyalary birden dury anynda yuze cykyar, sol bada kopelyarler, hemiselik bolyar, intensiwligi gunun dowamynda uytgemeyar ( delirium tremens yaly ). Gallyusinasiyalar adatca werbal hasiyetli bolyar, yagny nasag ozi hakda, ozuni alyp barsyny, ahlak hasiyetini ara alyp maslahatlasyan adamlaryn seini esidyar. Gallyusinator sesler hemise yakymsyz bolyar. Gallyusinasiyalar adatca dialog yaly bolyar. Bir tarapy yamanlayar, beyleki tarapy gorayar. Hemise aydyn gorky we gaygy affekti yuze cykyar. Nasaglar esidyan seslerinden gacyp, das yerlere gacyp gidyarler.

 

Alkogol paronoid

Alkogol paranoidin klinikasynda esasy alamatlary gatnasyk we yzarlama samramasy dyzyar. Sunun bilen alkogol paranoidi delirium tremens, alkogol gallyusinozdan tapawutlanyar.
Psihoz adata agyr pohmel sindrom fonunda yiti ya-da yiti asty emele gelyar. Adatca samramalar gorkuzyjy tasirli bolup: nasagy ýa-da onun ýakynlaryny yldyrjek bolyarlar. Nasagyn yzyni alyp barsy samramalaryn mazmunyna bagly bolyar. Alkogol paranoidi adatca dowamly bolmayar. Alkogol paranoitde any bulasmagy we amneziyalar bolmayar.

 Korsakow psihozyň alamatlary

psihiki we newrologiki bozulmalardan ybarat.Psihiki bozulmalar yatkesligin bozulmagy /yatkesligin bozulmagy, retrograd amneziya, yalan yatlamalar /.we wagt we ginislikde dezoriyentasiya bilen hasaiyetlenyar. Newrologiki bozulma polinewrit bilen hasiyetlenyar.
Korsakow psihozyna dine hroniki alkogol intoksikasiyada yyze cykyan polinewritiki bozulmalary we yatkesligin bozulmasyny degisli edyarler . basga etiologiya bilen bagly bolan seyle simptomatologiya bilen hasiyetlenyan yagday korsakow sindromy diyilip atlandyrylyar.
Köplenc yagdaylarda kesel yiti yyze cykyar. 50%-nasaglarda ol delirium tremens amatsyz netije hykmynde yyze cykyar. Korsakow psihozynda esasy we aydyn alamaty bolup duran wakalara yatkesligin bozulmagy, yagny yat tutmak funksiyasynyn bozulmagy /fiksasion amneziya /. Fiksasion amneziya netijesinde wagt we ginislik oriyentasiyasy bozulyar. Nasag stasionara dysen gynyni yat tutup bilmeyar. Ol lukmanyn yanyna gynyn dowamynda sol bir sorag bilen birnace gezek yyz tutup biler. Gyycli funksion amneziya esasynda nasag ony kim gursap alanyny , ertirlik ya-da gynorta naharlanma wagty bolandygyny bilmeyar. Seyle hem konfabulyasiyalar we psewdoreminissensiya mahsus. Mysal , klinikada yatan nasag sekiz ayyn dowamynda lukmana onun dyyn myhmancylyga gidip bozulan gurallary bejerip ise barandygyny aydyar, hazir bolsa menin kellam agyryar diyyar . Munun yaly nasaglarda logiki pikirlenme bozulmayar . Sonun ycin yatkesliginde yetmeyan yerini yzlerinin ukyplary we an yetirijiligi bilen dolduryarlar. Ona garamazdan yz yagdayyna kritiki garaysy yiten ya-da peselen .
Polinewrit hadysasy dyrli derejede yyze cykan bolyar. Bir yagdayda
muskul atrofiyasy , ysmazlar, aydyn bildiyar. Beyleki bir yagdayda – dine pýaresteziya , bellenyar , sinir reflekslerin nerw sytynlere basanynda agyrylaryn peselmagi, fiziki isde ataksiya we calt yadawlyk.
Korsakow psihozy- dowamly kesel bolup, kyp aylar we yyllar dowam edip biler.
Alkogol gabanjanlyk samramasy. Kesel kyplenc gartasan yasly erkeklerde yyze cykyar. Kesel kem-kemden emele gelyar. Keselin klinikasynyn gabanjanlyk sanramasy dyzyar. Alkogol gabanjanlyk samramasyny arakhorlara mahsus gabanjanlygyn yitilesmegi dal-de , bu yere hil taydan taze yagday paronoyal sindrom emele gelyar . Samramanyn mehanizminde sahsyyetin hasiyet ayratynlyklary, seyle hem seksual sferasynyn hemise yokartlanan jyns oyanyjylygyn sol bir wagtyn yzunde potensiyanyn yoklugy ya-da peselmegi bilen bagly.
Adatca nasaglaryn ayallary olarda psihiki bozulmalary calt bilmeyarler. Subutsyz adamsyna wepasyzlyk sikayatlary adaty serhosluk gykylygyna denelyar. Nasagda onun ayalynyn biwepalylygy barada ynamy bolyar, we ol ynamy berkidyan subutnamalary bolyar. Mysal: yyyn yanyndan yygy-yygydan yas adamlar gecyar , diymek ayalym olara dususyk bellan bolmaly, ayalym gapyny calt acmady – yz syygylisine gacmaga kymek etdi, we s.m. Onun yaly nasag bilen bile yasamak dine bir kyn bolman eysem howply bolup baslayar. Nasagyn agressiwligi gospitalizasiya absolyut gyrkezmedir.

ýazan: Dr. Gurbangeldiýew Berdimyrat

3 Responses

  1. […] howp: allergiýaÇaga hirurgynyń üstünligiÇakyza güwüs ragyny 30 göterim azaldýar Arakhorlugyň klinikasyArakhorlugyň […]

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: