Akuserçilik

Akuserçilik – ginekologiýanyñ bir bölegi bolup, aýalyñ bedeninde göwre1i döwründe, dogrus we dogrumdan soñky döwründe bolup geçýän aýratynlyklary öwrenýär. Ondan basga-da akuserçilik täze bo1an bäbege lukmançylyk kömeginiñ berlisini we akserçilikde guramaçy1yk jsiniñ düzlüsini aýdyñlasdyrýar.
Adamzat ýer ýüzünde dörä1i bäri göwre1i aýa1a çaga dogurýan pursatynda kömek berler eken. Adam Ata topary ýañy döreýände çaga dogurýan aýal öz-özüne kömek berer eken, soñra bo1sa ýyllar geseninden soñra kömegi göbek eneler edipdirler. Göbek ene hökmünde köp çaga doguran öz tejribesi bo1an, lukmançylykda basy çykýan ussat aýal1ar bolupdyr. Ýöne gadymy ýazgy1arda alyp bolýan maglumat1ara görä çaga dogurýan aýala we bäbege berilýan kömegiñ derejesiniñ ýokarydygyna göz ýetirse bolýar. Bäs-on müñ ýyl mundan öñ g.adymy we orta asyryñ çäginde göwreli aýaly keser kesim bilen dogurtmagyñ mümkindigini anyk1apdyrlar.
Gynansagam, biziñ türkmenleriñ arasynda dogrus pursatynda edilýän komek barada bize ýeten maglumatlar köp dä1. Oguzlaryñ Orta Aziýada ýasan larynyñ içinde Beýik Soltan Sanjaryñ döreden Horasan imperiýasynda ginekologiýa u1y hormat goý1updvr. Emma bu barada bize ge1ip ýeten maglumat1ar gaty az. Munuñ
sebäpleriniñ bjri XIII asyrda tatar-mongol basyp alyjylarynyñ köp ýyllaryñ dowamynda türkmcnlcriñ üstüne çozus edip, ha1kyny ezip, o1aryñ medeniýetini, ylmyny, durmusyny gaty galak ýagdaýa getiripdir. Basga bir tarapdan bolsa Kiçi Aziýa sol sanda Hywa, Buhara, Samarkand, Eýran döwletleriniñ çozuslary Türkmenistanyñ ösüsine täsir edipdir. Türkmenler köp ýyllap o1aryñ golastynda ýasap, o1ary akuserçilik düzgünini, öz durmusyna ornasdyrypdyr. Seýlelikde, Orta Aziýa lukmançy1ygyna mahsus bolan, akuserçilik we ginekologiýa bilimi hem tejribe usullary Türkmenistanda.a ulany1ypdyr.
Orta Aziýadan çykan dünýä be1li lkman Ibn Sina (Awisenna) Abu Ali Huseý ibn Abdulla (980-1037 ý.ý.) akuserçiligi ösdürmekde uly isler edipdir. O1 Buhara säheriniñ ýanynda ýerlesen Awsan obasynda täjik masgalasynda dünýä inipdir. Ol çagalykdan baslap sanyñ kösgünde ulalyp ýokary derejede medeniýet we bilim alypdyr. Ol öz döwründe köskde wezirlik derejesinde isläp lukmançylyga, onda-da akuserçilige üns beripdir.
Ibn Sina lukmançylyk ugrundan köp ýazuwlar galdyrypdyr. Olaryñ içinde uly derejeli, giñisleýin tejribä esaslanyp ýazylan: “Lukmançylyk ylmynyñ kanuny” – diýen kitaby has ýokary derejeli ylmy-tejribeli isi bolup, bäs asyryñ dowamynda lukmanlara gollanma bolupdyr. Ibn Sinanyñ akuserçilikde we ginekologiýada ýazan kanunlary häzire çenli ünsüñi çekýär. Bu kitaby okanlar Ibn sinany: “Haýran galdyryjy akyldyr”, “Ikinji Gippokrat” – diýip atlandyrypdyr. Onuñ düsüjesi we lukmançylygy bilisi, muny bütindünýä derejeli alymlar Gippokrady we Galeniñ beýikligine galdyrypdyrlar.
Kitapyñ akuserçilige we ginekologiýa degisli baplarynda göwredäki kese ýatan çagany kellesine tarap öwürmek, çagany aýaklaryny asak süýsürme, kranio we embriotomiýa etmek ýaly operasiýalarfdyñ usuly ýazylypdyr. Sol döwür üçin bu operasiýalar barada mesele goýmak, ondada bulary ýerine ýetirmek alymyñ tejribesiniñ gaty ýokary derejede bolandygyny añladýar.
Bu döwür Orta Aziýada seljuklaryñ lukmançylygynyñösen wagtyna gabat gelýär. 1257-nji ýylda türkmenleriñ ýasan Gürgen (Jürjan) säherinde dünýä inen Seýit Ysmaýyl Jürjany ýaslygyndan 2-nji Gippokrat (“Bukratil Samy”) adyny alan. Ol sol döwürde ýasan Abdylkasym Abdyrahman Ibn Ali Ibn – As – Sadyk An Nisapurynyñ sägirdi bolup, ondan tebipçiligiñ köp tärlerini öwrenipdir we dowam etdiripdir. Tebip hakynda häzirki Türkmenistandaky türkmenlere hiç hili maglumat gelip ýetmändir. 1995-nji ýylda Saparmyrat Türkmenbasy Eýranda bolanda oña biziñ ildesimiz Seýit Ysmaýyl Jürjanynyñ “Tebipçiligiñ ýan kitaby” – diýen bahasyna ýetip bolmajak taryhy we tebipçilikde uly ähmiýeti eýe bolan kitaby Eýrfan Yslam respublikasynyñ Prazidenti sowgat edýär. Ol kitabyñ 17-nji babynda akuserçilik we ginekologiýa tebipçiliginiñ tärleri ýazylypsyr, hem-de sol döwürde türkmenlerde hem akuserçiligiñ we ginekologiýanyñ öz döwrüne görä ýokary derejede bolandygy nygtalýar. Jürjany öz kiktabynda aýal keselleri aýal tutgaýy, ýatga suw ýygnanmagy, çaga galmazlygy, çaganyñ kynlyk bilen dünýä inmegi, ýatgyda ýara we çis, ýatgynyñ gijilewügi süýt azlyk we göwüs çisleri ýaly keselleri we olaryñ bejerilis usullaryny ýazyp beýan edipdir.
XVII asyrda Orta Aziýada sol sanda hem Türkmenistanda lukmançylygyñ ösmegine uly ýardam eden ýokary ylymly Hywa hany abulgazy Arap Muhammet bolupdyr. Ol “Manafi al – inson” – diýen lukmançylyga degisli kitabynda adama peýdaly serisdeler, lukmançylykda ulanylýan seisdeler hakynda çuññur düsünjeler beripdir we Orta Aziýa halklarynyñ ýasaýsyndaky lukmançylyk ylmyna uly gosant gosupdyr.
1680-1702-nji ýyllarda lukmançylyk Orta Aziýada ösüp baslapdyr. Buhara hany Seýit Suwhanguly Muhammet Bahadurhan öz hanjygynyñ çäginde hassahana grupdyr we onuñ ýanyñda ýöritelesdirilen lukmançylyk kitaphanasyny açypdyr. Ol kitaphanada akuserçilik we ginekologiýa degisli kitaplar bolupdyr. Häzir ol kitaplaryñ bäbirleri   Özbegistanyñ Gündogary öwrenis institutynyñ kitaphanasynda saklanýar.
    Suwhanguly hanyñ açan hassahanasy we kitaphanasy türkmenleriñ hem durmusyna uly täsir edipdir. Türkmenleriñ sol döwürde Buharada ýasaýan köp tire-taýpalary olaryñ hyzmatyndan peýdalanypdyrlar, esasan hem eneleri we çagalary sagaltmak üçin.
Lukmançylykda we akuserçilikde yz galdyranlaryñ arasynda müñ ýyla solaý, mundan öñ goñsy Eýranda ýasan Awest bolupdyr. Ol “Awestiñ kanunlary” diýen golýazmasynda: “Lukmançylyk beýik hünär, ol bedeni sagdyn saklamagy öwredýär” – diýip ýazýar. Täsin galdyrýan zat – sol döwürde bu alym adamlaryñ iýmitine, masgala düzgünine, göwreli we çaga emdirýän aýallara hähili üns bermelidigine bu ýagdaýda aýal masgala serap içmek däldigini aýdyp geçýär. Orta asyrda yslamdan öñki döwürde araplaryñ lukmançylygy barada taglymat az. Yslam ornasandan soñ Arap ýurtlarynda medeniýet hem lukmançylyk yslamyñ görsi we gözýetimi astynda bolupdyr. Bularda lukmanlar anatomiýa bilen mesgul bolmandyrlar. Sebäbi yslam ölen adamlary kesip öwrenmäge rugsat bermändir.
Ýöne arap lukmanlary lukmançylygy özüniñ hassa bejermekde toplan tejribesi: keseliñ alamatlary, näsaga derman-däri serisdeleriñ peýda edisi esasynda öwrenipdirler.
Edebiýatda ýazylysy ýaly Orat Aziýa we arap lukmanlarynyñ lukmançylyga gosan gosantlary uly bolupdyr. Bular göwreli aýalyñ gigiýenasynyñ, iýmitiniñ täze bolan bäbege seretmegiñ, emdirmäniñ we naharlanmanyñ syryny çap edipdirler.
Gudogar Arabystanda ýasan beýik hirurg Abu-Kasym (936-1013ýý.) aýallara özi operasiýa etmändir (yslamyñ garsylygy). Ýöne bu lukman dünýäde birinji bolup göwreli aýalyñ torbasynda dörän göwreliligiñ alamatlaryny çap edipdir.
Ýene-de bir alty alym we lukman Ibi-Zohr (1092 – 1162 ýý.) Dünýäde birinji bolup göwreliligiñ öñüni almaklygyñ ýollary öwredipdir.
2 müñ ýyl biziñ eramyzdan öñ, Müsürde lukmanylyk bilen mesgul bolýan alymlar ýagtydan gan akand, göwüs mäzleri, aýal jyns organlary sowuklanda bularyñ alamatlaryny we bejerilisiniñ usullaryny bilýän ekenler.
Adamzadyñ taryhyndan çuñ yz galdyran gadymy Gresiýanyñ medeniýeti bolupdyr aýrtynan lukmançylygy Gresiýanyñ lukmançylygynyñ iki esasy ugry döräpdir – “Empiritiki we filosofiýalyk”. Ýöne bular bir müñ ýyldan soñ, XVII – XVIII asyrlarda birlesip lukmançylygyñ täze ýokary görnüsini – ylmyñ we tejribäniñ bilelikdäki esaslaryny döredipdirler. Bu birlisme häzirki zaman lukmançylygyñ esasy bolup durýar.
Gresiýada iki baslangyç lukmançylygy hramlarda okadyp baslapdyrlar. Soñra VI asyrlarda biziñ eramyzdan öñ birinji lukmançylyk mekdepleri açylypdyr.
Grek alymlarynyñ arasynda, lukmançylyga, adamlaryñ saglygyna, ýasaýsyna, durmusuna uly üns berenleriñ arasynda gadymy Gresiýanyñ beýik filosoflary Demokratiñ, Plutonyñ aýratyn hem Aristoteliñ atlaryny tutup geçmek hökmandyr. Gadymy Gresiýanyñ lukmançylygyñ reformatory lukmançylygyñ atasy hasaplanýan (377 – 460) ýyl biziñ eramyzdan öñ ýasap geçen Gippokrat bolupdyr. Sol döwürde Gresiýanyñ medeniýeti, durmusy lukmançylygyñ ýagdaýy beýleki yrtlaryñka görä has öñde bolupdyr. Sebäbi Gresiýanyñ paýtagty bolan Afina säheri dünýäde iñ gülläp ösýän säherleriñ biri bolupdyr. Gippokrat özüniñ ýasan ýurtlarynda, ýagny Gresiýada, Kiçi Aziýada, Liwiýada, Skiflerde (Gara deñiziñ demirgazyk kenarynda ýasaýan halklarynyñ arasynda) lukmançylyk eden döwrelerinde akuserçilik ylymly taýdan ösmegine köp ýardam edipdir. Öz ukybyny toplan tejribesini ginekoklogiýa ylmyny hem ösdürmäge ygrykdyrylypdyr, kliniki lukmançylygyñ düýbüni tutupdyr. Sol döwürde ol öz ejesi bolan hem göbek enelegini hünärini gowy bilýän Fanarega bilen embriofomiýa, ýatgynyñ boýunjygyny gyrmak, ýatgynyñ içini zondirlemek, Kesereý kesim etmek ýaly operasiýalary hem geçiripdirler. Gippokratyñ sol döwürde beren nesihaty: “Hassa zyýa ýetme” – su wagta çenli özüniñ manysyny ýetirenok. Gippokratyñ we onuñ köp sanly okuwçylarynyñ ýazan ylymy isleri: “Ýygymdy alymy isler” – diýen kitapda çap edilipdir. Gresiýanyñ lukman;larynyñ arasynda ginekologiýanyñ ösmegine sallamly gosantlary bolupdyr. Bular jynshana barlaglarynyñ, ýatgynyñ boýunjygynyñ kanalyny, kanalyny giñeltmegiñ, jynshana asak süýsende, çaga ýatgy jynshanandanyñ dasyna çykanda ýerine eltmegiñ, ýatgynyñ içine derman serisdelerini goýbermegiñ usullaryny bilen ekendir.
II – III asyrda täze eradan öñ Rimde, Ermenistanda, Arap halifatlarynyñ ýurtlarynda we Ýewropada birinji hassahanalar açylypdyr.
1510 – 1590-nji ýyllarda Fransiýada atly alymlaryñ biri A.Pare bolupdyr.Ol lukmançylyk ugrundan okamandyr we lukman bolmandyr. Ýöne ol Fransiýanyñ koroliniñ kösgüne ýasap, ol hirurgçylyk hünärini öwrenipdir. Ol bir näçe ýyl ondan öñ orta atylan pikiri “Göwreli aýal nämedir bir sebäpden öläýse, onuñ göwresindäki çagany keser kesim bilen almaly” – diýip tassyklapdyr.
Dünýäde birinji bolup aýal özbasdak doguryp bilmedik pursatynda oña 1610-njy ýylda keser kesimi eden nemes lukmany I.Fraumen bolupdyr.
1563-1636-njy ýyllarda Fransiýada ýasan atly “göbek ene” L.Buržua “Çagalanma, nesilsizlik, dogrumyñ döwürleri, çaga dogran aýallaryñ, bäbekleriñ keselleri” diýen kitaby çap edipdir.
Anatomiýada uly özgerislikler eden beýik Andreasom Wezaliý (1514- 1564 ýý.) bolupdyr. Ol 1543-nji ýylda “Adamyñ bedeniniñ gurlusy” diýen ylymy kitaby çap edipdir. Munda A.Wezaliý adamynyñ skletiniñ ýürekdam, ar sistemasynyñ kiçi we uly gan aýlanys aýlowlarynyñ gurlusy ýazypdyr. Bu kitaby bilýän, A.Wezaliýanyñ beýik we akyldar mugallymy okuwçysyny “Bezumnyý” diýip atlandyrypdyr. A.Wezaliý birinji bolup adamynyñ bedeniniñ gurlusyny, her organyn ýerine ýetirýan hereketi bilen baglanysdyrypdyr. Onun pikiriçe: ”Anatomiýa – lukmançylygynyn esasy düýbi”. Oz zamananyn gaty abraýly bilimli adamsy bolany üçin, ol ölen adamyny lukmançylygy öwrenmek bähbidi bolen seksuýa eder eken, ýöne din, gullukçylary muna barmaklarynyn arasasyndan sereder ekenler.
A. Wezaliýanyn pikirini we isini dowam ediji G.Fallopiý (1523-1562-nji ýyllarda) – anatom, hirurg, akuser, uniwersitetin mugallymyakuserçiligin we ginekologiýanyn öamegine uly täsir edipdir. Ol aýalyn ýatgysynyn turbasynyn gurlusyny we ýerine ýetirýän isini aýdynlapdyr. G. Follopiýin okuwçysy – L.Botallo düwünçegiñ gan aýlanysyny hem onuñ öýken arteriýasynyñ aortanyñ dugasy bilen nirlesdirýän protok barada ýazypdyr (Botallow protok).
XVIII asyrda hirurguýa hem akuserçilik batly ädimler bilen ene gidipdir. Bu döwürde “göbek eneleriñ” ýerini diplomly erkek lukman – akuserler eýeläpdirler 1651-1724-nji ýyllarda Niderlandly alym – akuser H.Dewenter aýalyñ çanaklagynyñ deñ derejede hem öñden yza ölçeleginiñ dar görnüsini ýazypdyr.
XVII-XVIII ýyllaryñ çägende Fransuz ylymy F.|Morisson “göwreli hem dogrum döwrüünde aýallarda çykýan keseller” diýen kitabyny çap edipdir. Soñra ol alym, dogup gelýän çaga çanaklygy bilen gelende onuñ kellejigini çykarmak usulyny ýazypdyr.
XVIII – XIX asyrlara çäginde Fransuz alymy hem lukman –akuser Jan Lui Badelok aýallaryñ çanaklygy barada ylym döredipdir. Ol aýalyñ kiçi, hem uly çanaklygy barada öwrenipdir, olaryñ iniñi, boçnuny ölçemekligi teklip edipdir (Pelwiometriýa).
Bu ölçegler su günlere möhümligini ýitirenok.
Gadymy Rimde we Gresiýada dogup gelýäp gapanyñ kellesini, kä bir agyr halatda gysgyç bilen çykaryp bolýandygyny bilýän ekenler. Häzirki zaman ulanylýan gysgyçlaryñ ilkinji görnüsleri Gadymy Rimde we Gresiýada belli bolupdyr. Gysgyçlaryñ tary?yhy XVII asyrda P.Çenmberlerden baslanypdyr.
XIX asyryñ 40-njy ýyllarynda wenger ýas lukmany Wenada akuserçilik klinikasynda mugallym bolup isleýän alymlar her 3-nji enäniñ dogrumdan sonky döwürde gyzgyny ýokary galyp ölýänine üns beridir. P.Pasteriñ we J.Listeriñ islerini çap edilmezinden köp ýyllar öñürti I.Zemmelweýe çaga dogrulýan öýlerde isleýän akuser lukmanlara, göbek enelere, talyplara, jynshana barlagynyñ öñünden ellerini sabyn bilen ýuwup 3 %-li hlor hekiniñ ergini bilen durlamany teklip edipdir. Söndan soñ çaga dogrulýan öýlerde eneliñ dogrumdan sonky ölümi 0,8 %-e çenli peselipdir. Emma sol döwürde I.Zemmelweýsiñ gaty uly ylymy açysyna onuñ sägirtleri garsy çykys edip, oña ýol bermändirler. Diñe ol beýik alym we tejribesi üsenden soñ oniñ açysy ýol alypdyr. Onuñ guburyndaky ýadygärlik dasyñ ýüzünde” “Eneleri ölümden halas ediji” – diýen ýazgyny ýerlesidiripdirler.
   Aseptikanyñ, antiseptikanyñ we narkozyñ ornasdyrylmagy operatif bejeris usulynyñ çenden asa ýaýramagyna esas bolupdyr. Ýöne XIX asyryñ soñunda munuñ ýaly giñden ýaýran operatif bejeris usulynyñ çenden asa ýaýramagyny esas bolupdyr. Ýöne XIX asyryñ soñunda munuñ ýaly giñden ýaýran operatif bejeris kadaly çäklerine giripdir.
Sol döwürde ösüp barýan bilim çaganyñ kellesiniñ dogrum pursatynda edýän biomehanizmine üns beripdir. Bu ugurda nemes alymy, akuser lukmany F.M.Megel (1839 ý. ) gysyk çanaklygyñ görnösini hem enäniñ göbsindäki çaganyñ kellejiginiñ dogrum pursadynda kiçi çanaklygyñ girelgesinde asinklitiki dogurysyny ýazypdyr. 1842-nji ýylda H.Robert keseligine dar çanaklygyñ görnüsine we ölçeglerini beripdir.
XIX asyr aýallarda gülläp ösýän fransuz akuserçilik mekebiniñ alymy bolan K.Krede çaga dogrumynyñ III döwrüne ýatgydan gopup içinde çykman ýatan plasentany gysyp çykarmanyñ usulyny açypdyr. Fransuz A. Pinar göwreli aýalyñ çaga ýatgysyny dasky usullar bilen barlamagyñ, çaganyñ ýürek ursuny diñlemegiñ usullaryny hödürläpdir.
XIX asyr kliniki lukmançylygyñ üz içine alýan tebigy bilimleri fiziologiýany, patanatomiýany, mikrobiologiýany, immunologiýany özlesdirýän döwri bolupdyr. Bu döwürde akuserçiligiñ we hirurgiýanyñ ösmegine rewolýusiýa täsir eden iki sany amaly açysly bolupdyr.
1) Narkozy; 2)asseptikany we antiseptikany ulanmak.
XX asyryñ akuserçiligi bilimiñ we tejribäniñ ýeten üstünlikleri: aseptikiýany we antiseptikanyñ, narkozy damardan gan goýbermekligi, giñ spektrli antibiotikleri we anbibakterial serisdeleri ulanmaklygy içine ýygnap ýokary derejä ýetipdir.
Akuserçilikde köp usullaryñ (gysgyçlary we ulanmak çaganyñ ýatgyda yatysyny üýtgetmek, çagany bölekläp çykarmak) ulanmagyna täzeden seredilipdir we görkezmeler öýtgedilipdir. Köp halatda bu operasiýalryñ ýerine keer kesim etmek teklip edilipdir. Seýlelikde göwreli aýallaryñ dogrum döwrüne we dogrumdan sonky döwürde gan akma bilen, iriñli septiki keseller bilen baglanysykly ölümi çürt – kesik kesilipdir. XX asyryñ
30-njy Yyllary N.A. Sawýanow we E.Braht çanaklygy bilen dogulyp gelýän çaga et usatlary bilen kömeklesmänin görnüslerini hödürläpdir. Bize ýeten maglumatlara görä XVI asyryn aýagynda XVII asyryn baslaryna Orsýetde hemme ýerde bolusy ýaly aýallaryn toparyna akserçilik kömegini “Gobek eneler” beripdirler. Dine uly säherlerde, onda-da baý masgalalarda aýallara akuserçilik kömegini basga yurtlardan çagyrylyp getirilen ýokary bilimli Oraýetde isläp ýörän akuser lukmanlar ýa-da Ýewropada okap gelen rus hirurglary berilipdir.
XVI asyryn sonunda ruslaryn pahysasy Iwan IV özünin hökümi bilen aptekarlyk isini açmak talap edipdir. Sonra bu gulluk “Saglygy saklaýys ministrligine” öwrülipdir. Sol döwürde ruslar hökmiýeti dasary ýurtlardan gelen lukmanlaryn öz lukmanlaryna lukmançylygy, hiç zat ýasyrman öwretmäni talap edipdirler. Orsýedin lukmançylygy bütin dünýä ösüsi ýaly ösüpdir. Ýöne onun öz aýratynlaklary bolupdyr. Orsýetin lukmançylygy yzygiderli bitewi sistema bolup Galenin, Gippokratyn we basga beýik belentlere ýeten alym-lukmanlaryn okuwy esasynda ösüpdir. Bularda köp sanly hirurglar bolupdyr. Sol wagtlar olara monastyrlara degisli, hususyýet baýlaryn hassahanalary bar eken. Hatda 300 ýyl dowam etden mongol-tatarlaryn jezasy astynda ruslaryn lukmançylygy ösgününi togtatmandr. Basyp-alyjy mongol-tatarlary ruslaryn lukmanlatyna sylag goyup olary kesellerini bejermäge çagyrar ekenler.
XVII asyryn aýagynda XVIII asyrlarda Orsýetde Pýotr 1-in refolmalary hökmiýetde, milletin durmusynda we lukmançylykda çunnur özgerisiklere ýetipdirler. 1703-nji ýykda Sankt-Peterburgyn düýbi tutulýar. Bu uly merkez sonra lukmançylyk ylymynyn we tejribänin merkezine öwrülýär. 1724-nji ýylda Peterburga ylymlar Akademiýasy, 1755-nji Moskwada Uniwersitet açylýar. Bu okuw jaýlarda Orsýetin uly ylymdarlary toplanýar. Sol döwürde Orsýedin lukmançylyk topografiasyny ýazyjylar M.W.Lomonosow, W.W.Fatisew, P.Z.Kondoýida islapdirler. P.Z. Kondoýidinin ýolbasçylygy astynda Moskwada we Peterburg “böbek enelerin” mekdepleri açylypdyr, 1-nji lukmançylyk kitaphanasy açylypdyr.
1764-nji ýylda Moskwanyn uniwersitietinde lukmançylyk fakulteti isläp baslaýar. Onda anatomiýadan, hirurgiýadan we “gObek enelerin” hünärinden ýokary derejeleri alym hem lukman Strasbrogdan çagyrylyp getirilen I.Erzmue leksiYalary okap baslaýar. Onun ýazan ylmy kitabynýn: “dam laryn, onda-da göwreli aýallaryn, dogrum pursadynda hem çaga bolandan son iýmiti” uly ähmiýeti bolupdyr.
Sol döwürde Rus hökümiýetinin önünde halkyn saglygyny köpeltmek meselesi durupdyr. Onun sebäpleri çaga dogrulysyn peselmagi, köp sanly uruslar, epidemiýalar hem gaty ýokary bäbeklerin, enelerin, çagalaryn ölümi bolupdyr. Sol ýyllar (1744-1812) akuserçilik biliminde we amaly isde gaty uly alym we tejribeli lukman N.M.Maksimowiç – Ambodik isläpdir. Çünki ol milli akuserçiligin we pediatriýanyn düýbüni tutujy bolupdyr. 1782-nji ýylda ol birinji bolup akuserçilikde professorlyk adyna mynasyp bolupdyr. Onun ýazan kitaby, alymyn terjibe isi: “Göbek enelerin ussatlygy ýa-da aýallar barada bilim” – köp ýyllaryn dowamynda Göbek enelere teýýarlamakda ýokary derejeli gollanma bolupdyr. Bu tejribeli lukman çaga dogrulýan öýlerde çylsyrymly operasiýalaryny geçiripdir, olaryn sanynda dogup gelýän bäbegin, aýratyn agyr ýagdaýlarynda kellesini gysgyç bilen çykarmany onarypdyr. N.M Maksimpwiç – Ambodik operatiw usullaryny ýokary derejede onaran bolsa ol göwreli aýallary ýagdaýy bolsa konserwatiw usullary bilen dogurtmanyn tarapdadyr bolupdyr. 1832 –nji ýylda Peterburgda Mediko-hirurgiki akademiýasynda akuserçilik kafedrasy açylypdyr. Onun müdiri ýokary derejeli lukman we alym S.F.Hotowskiý bolupdyr. Sonky ýyllar ol wezipede A.A.Kiter (1848ý.). A.Ýa. Krassowskiý (1858ý.), A.N. Nikolaýew (1896-1972ý). isläpdirler. 1946-njy ýylda N.I. Pirogowyn in gowy okuwçysy A.A. Kiter, Orsýetde bu birinji bolup jynshanasynyn içinden çaga ýatgyny ekstirpasiýa edipdir.
A.Ýa. Krasowskiyý ýokary derejeli alym we lukman “Owariotomiya” barada 3 tomly, “Amaly akuserçilik”, “Operatiw akuserçilik hem aýalyn çanakçasynyn dus gelýän sikesleri diýen alymy amaly kitaplary ýazypdyr.
XIX asyr Orsýetde milli alymy mekdeplerin döredilen döwri bolupdyr. Bu döwürde Moskwanyn, Deprin, Wilnýusin, Kazanyn, Kiýewin, Harkowyn uniwersitetlerinde lukmanylyk fakultetleri açylypdyr.
1926-njy yylda Moskwada, sonra leningradda dünýäde birinji bolup gematologiýa we gan guýma istitutlary döredilipdir.
1884-nji ýylda B.F. Snegirýowyn fundamental “Ýagtyndan gan akmasy” diýen ylmy isi çap edilipdir. 1797-nji Peterburga, Orsýetde birinji bolup, “Göbek enelerin” instituty açylypdyr. Onun sanynda çaga dogurylýan bolupdyr. Häzir ol instotut Orsýetinin uly almy barlag Akuserçilik we ginekologiýa institutda bolup O.D. Ottyn adyny göterýär. D.O. Ottyn instituta ýolbasçylyk edip baslan döwründe (1893 ý.) institut bütin dünýäde we bütin Ýwropada uly abraýa eýe bolýar. Bu lukmanyn we alymyn hirurglygyna den bolan basga hirurg bolmandyr. Ol birinji bolup kolkoskop ýazamynyn we ony ulanmagy teklip edipdir, keserewo kesimine görkezmeleri düzüpdir, aýallar lukmancylyk institutynda aýal lukmanlarynyn hukugyny erkeklenki bilen denlesdiripdir. Ol özünin östürden çäksiz ýokary hünärli we bilimli alymlaryndan ybarat bolan öz mekdebini döredipdir. Onun uçurymlaryna bütin dünýä möçberinde D.O. Ottyn mekdebini geçen hunarment akuser ginekologlar giýip atladyrar ekenler. Gaty güçli akuserçilik-ginekologiýa mekdebini (1866-1938 ý.) Kazanda W.S. Gruzdew döredilipdir. Ol Peterburgdaky Woenno-medisinçilik akademiyasyny tamamlap, Kazanda, uniwersitetin akuserçilik müdüri bolup 30 ýyl isläpdir. Ol Orsýetde onko-ginekolog bolupdyr. Onun akusercilikde isi aýalyn ýatgysynyn myssa gatklagyny öwrenmeklige baslanypdyr.
W.S. Gruzdewyn okuwçylaryn arasynda beýik alym we hünärmenler M.S. Malinowskiý hem L.S. Perdianinow bolupdyrlar. (1908-1978 ý.) L.S. Persianow birinji bolup akuserçilikde we ginekologiýada E.W.M. ornasyryp uniwersitetde onun aýratyn gazanan üstünliklerinin arasynda perinatologiýany we perinatal lukmançylygy aýaga galdyrmagy bolupdyr.
XIX asyrda D.O. Ottyn mekdebine degisli, bilim baýlasdyran alymlardan I.I. Ýakowlewyn adyny tutup geçip bolmaýar. Ol dünýäde birinji bolup göwreli aýalan hem dogurus pursatynda kellänin beýnisinin isni barlapdyr hem sol eýesinin dogrum döwründe agarynyn änüni almaklygynyn usullaryny anyklapdyr. Ol dogrumyn biomehanizmi bulyk perdänin ahmiýeti, dogrum güýçlerinin patogiýasy barada alyrny barlag isler getirip, täze açyslar edipdir.
XX asyryn 30-60 ýyllarynda, Orsýetde milli biliminin buýsanjy bolan-perinatologiýa döredikli. Bu ylym B.K. Anohinin, I.A. Arssewskinin we olaryn okuwçylarynyn ylmy barlag isler esasynda emele geldi.
Burlaryn sol wagt geçiren ylmy barlag islerinin arasynda:” Göwreliklerin dominantasy”, “Düwünçegin ösüsine howuply döwürler”, Ejesinde bar sikeslerin düwünçege getirýän zeleli diýilýän islerin uly ähmiýeti bar.
Perinatologiýanyn weperinatal lukmançylygynyn eýelemegine gaty bat beren zatlaryn içinde apparatleryn kömegi bilen barlaglar geçiris we barlagda biohimiki, immunologiki, mikrobiolagiki, molekulýar – biologiki usullary ulanylus boldy.
Orsýetde we bütin dünýäde birinji bolup Peterburgda, D.O Onyn indiki göterýän akuserçilik we ginekologiýa ylmy barlag institutynda enänin göwresindäki düwünçege sikeslerini bejeriji operasiýarlar geçirilip baslandy.
Lukmançylyk biliminin we terjibesinin XX asyrda gazananin uly üstünliklerinin biri hem – EKO (aksttakorporal emele getirlen düwünçegi aýalyn ýatgysynda geçimek). Dünýäde birinji gezek bu operasiýa Angliýada R. Edwords we P. Stetou bilen geçirilipdir. Orsýetde münkin ýaly operasiýalardan so birinji çagalar 1986 ý.Moskwada hem Leniongradda doguldylar.
Sonra EKO merkezleri Orsýetde basga säherlerdinde – Soçide, Krasnodarda, Ukrainada, (Donsik, Harkow) hem açyldyrlar.

Ref.iatp.edu.tm/lukman

4 Responses

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: